13 Kasım 2026 Cuma

Neoliberalizmin sonu mu geldi?

                                    14 Kasım 2026

Fon vurgunu, işçi katliamları, derinleşen yoksulluk, iklim krizi ve ayrımcılık -kimlik, inanç, cinsiyet- vb… İçinde bulunduğumuz dönemde Türkiye’nin gündemini bu altı başlıkta toplayabiliriz sanırım. Buna izlenen savaş politikalarının yarattığı riskler de eklenebilir. Türkiye’nin ve Türkiye halklarının yakın ve orta vadede geleceğini şekillendirecek bu başlıkları birbirinden kopuk olarak değerlendirmek mümkün değil. Ayrı gibi görünse de bunların tümü önemli ölçüde ekonomik ve siyasi egemenlerin tercihlerinin yarattığı tahribatın sonucunda ortaya çıkan sorunlar. Bunları “sorun” olarak tanımlamanın ne kadar yerinde olduğu da tartışılabilir. Zira toplumun çok geniş kesimleri için yaşamsal bir “sorun” halini alan bu konular, küçük bir azınlığın ekonomik ve siyasi kazanç elde etmesi için bulunmaz “fırsat”lar sunuyor.

Halkı hiçleştirerek, yok sayarak gerçekleştirilen uygulamaların yarattığı tahribat arttıkça, -ideolojik aygıtları ne kadar etkili kullanılırsa kullanılsın- AKP iktidarının toplumsal meşruiyeti giderek zayıflıyor. Buna karşılık iktidar, toplumsal meşruiyeti kaybettikçe demokrasiden, haktan, hukuktan daha da uzaklaştığı gibi, inşa ettiği otoriter rejim sayesinde devletin tüm baskı ve şiddet aygıtlarını kullanarak bu tahribatın bilançosunu da topluma dayatıyor.

Bu sadece Türkiye’ye özgü bir durum değil; kapitalizmin temel felsefesine ve 50 yıldır uygulanan birikim rejiminin (neoliberalizmin) oluşturduğu konjonktürle oldukça uyumlu. Bu bağlamda kapitalist ülkelerin hemen tümünde farklı biçim ve düzeylerde de olsa benzer süreçler yaşanıyor. Gazze’de gerçekleştirilen soykırım, ABD’nin uluslararası hukuku ayaklar altına alarak çeşitli ülkelere gerçekleştirdiği saldırı ve tehditler, Avrupa’da artan militerleşme ve yükselen şovenizm bunun örnekleri. Bir zamanlar insan hakları ve demokrasi havarisi kesilen, sistemin aparatı haline gelmiş olan kimi yapılar (BM, Avrupa Konseyi, AB vb.) tüm bunlar gibi Türkiye’de yaşananlar karşısında da suspus olmuş vaziyette.

Kapitalizmin ve mevcut birikim rejiminin yarattığı toplumsal sorunlara karşı dünyanın birçok yerinde tepkiler yükseliyor. Hindistan’da, Pakistan’da, Latin Amerika ve Avrupa’nın pek çok ülkesinde öğrenciler, işçiler, çiftçiler uygulanan politikaların yarattığı yıkıma kabullenmiyor sokaklara çıkıyor, kimi ülkelerde genel grev çağrıları yapılıyor. Tepkiler sadece sokaklarla sınırlı kalmıyor, seçimlerde de neoliberal yıkımın aracı olan iktidarlar yenilgiye uğratılıyor. Son örnek, kapitalizmin hegemon devleti ABD’de “neoliberalizmin şehvetli savunucusu” Trump’ın ara seçimlerde uğradığı büyük hezimet. Bu hezimet, bazıları tarafından “neoliberalizmin sonu” olarak yorumlandı ve sadece ABD’de değil dünyanın hemen tümünde ezilen, sömürülen halklar tarafından sevinç ve umut vesilesi oldu.

Ancak “neoliberalizmin sonu” argümanını öne sürerken şunu unutmamak gerekir: Kapitalizm, sürekli krizler üreten ve bu krizler karşısında yeni birikim yolları üreterek varlığını sürdürebilen bir sistemdir. Neoliberalizm de kapitalizmin 70’lerin başında girdiği krizden çıkış için uygulamaya konan ve aşılamayan yeni bir krize kadar geçerli olacak bir birikim rejimidir. Neoliberalizmin teorisyenleri de Reagan, Thatcher, Özal gibi uygulayıcıları da bu rejimin yaşama geçirilmesi için gerekli koşulları hazırlayan Pinochet, Evren gibi faşist darbeciler de kapitalizmin işleyişinden biraz olsun haberdar olan herkes gibi neoliberalizm ilelebet süreceği düşüncesinde ve iddiasında değildi. Dolayısıyla Trump ve benzeri iktidar sahiplerinin yenilgisinin ya da sokak eylemlerinin “neoliberalizmin sonu”nu ilan etmek için yeterli olup olmadığı bir tarafa, neoliberalizm sona erse bile bu, dünyanın daha adil, demokratik, eşit bir yer olacağı anlamına gelmeyecektir. Esas mesele sonu geldiği iddia edilen rejimin yerine ne konacağıdır!

ABD, Macaristan, Sırbistan, Brezilya gibi sermayenin çıkarları için toplumu yok sayan siyasetlerin seçim sandıklarında yenilgiye uğratılması ve sosyal yıkıma karşı dünyanın dört bir tarafından yükselen toplumsal hareketler, neoliberalizmin sorgulanması ve toplumun aktif özne olma niyetini ortaya koyması bakımından son derece kıymetlidir. Fakat göründüğü kadarıyla, bunların hiçbiri sınıfsal bir perspektife ve enternasyonal içeriğe sahip değildir. Bu nedenle -sosyal yıkımı belki bir nebze hafifletse bile- mevcut birikim rejimini ve onun yarattığı toplumsal sorunları ortadan kaldıracak bir etki yaratamazlar.

Türkiye’deki duruma geri dönersek, neoliberalizmin -dolayısıyla kapitalizmin- yarattığı insani, sosyal, ekolojik yıkımı en derinden yaşayan ülkelerin başında gelmesine rağmen Türkiye’de muhalefet ve toplumsal hareketlerin -özellikle son dönemde- oldukça zayıf kaldığını söyleyebiliriz. Bunda otoriter rejimin güçlü olmasının yanı sıra muhalefet partilerinin, sendikaların ve toplumsal mücadelelerin öncüsü olması gereken diğer yapıların önemli kısmının -dünyadaki benzerleri gibi- sınıf perspektifinden ve kapitalizme alternatif olacak bir ekonomik sosyal model ortaya koymaktan yoksun olmasının önemli etkisi vardır.

Toplumun karşı karşıya bulunduğu sorunları doğru tanımlanmak ve sorunları çözecek araç ve yöntemleri buna göre belirlenmek gerekir. Boyutları her geçen gün artan fon vurgunu, sonuncusu HABAŞ’ta yaşanan işçi katliamları, giderek yoğunlaşan emek sömürüsü, yoksulluk, doğa talanı, bir türlü sonuca ulaştırl(a)mayan toplumsal barış ve savaş politikaları bir bütün olarak değerlendirilmelidir. Toplumun tüm kesimlerini “aktif özne” haline getirecek bir yeni sistem perspektifi ortaya konmadan, bugün ana muhalefetin ve sendikaların önemli kısmının yaptığı gibi kapitalizmin belirlediği sınırlar içinde kalarak bu yıkımla mücadele edilemez!


6 Kasım 2026 Cuma

AKP iktidarının 24. yılında memleket ahvali

                                 7 Kasım 2026

AKP iktidarında 24 yıl geride kaldı. Böylece Cumhuriyetin kurucu partisi olan CHP’nin 1923 ile 1950 yılları arasında geçen 27 yıllık tek başına iktidarda kalma rekoruna bir adım daha yaklaşmış oldu. CHP’nin tek başına iktidarda olduğu yıllarda önce Atatürk, onun ölümünden sonra ise İsmet İnönü “tek adam” olarak ülkeyi yönetti. II. Dünya Savaşı sonrasında Birleşmiş Milletler çatısı altında yeniden şekillenen dünya düzeninde yer almak için “çok partili hayata geçiş” koşulu aranmasa tek adam rejiminin daha ne kadar süreceğini kestirmek oldukça zor. Çok partili hayata geçilmesinin ardından 1950’de yapılan seçimlerle DP, CHP’nin tek adam iktidarına son verdi. Ancak bu kez de Adnan Menderes, seçimle sahip olduğu iktidarın olanaklarını kullanarak kendi “tek parti, tek adam” düzenini kurmak istedi. Ne var ki uluslararası konjonktür buna olanak tanımadı ve bu hevesi, 27 Mayıs1960 darbesiyle sonuca ulaşamayan Menderes, iktidarıyla birlikte yaşamını da trajik bir biçimde, idam edilerek yitirdi. Sonraki yıllarda birçok iktidar geldi geçti ama AKP iktidarına kadar hiçbiri -bırakın CHP’nin rekoruna yaklaşmayı- kesintisiz ve tek başına iktidarını 8 yıldan fazla sürdüremedi (ANAP, 1983-1991 arasında 8 yıl iktidarda kalmıştı.).

AKP’nin tek başına iktidara gelmesinde ve 24 yıldır iktidarını korumasında en önemli etken, kapitalizmi biçimlendiren uluslararası (DB, OECD, AB, IMF vb.) ve ulusal (TÜSİAD, MÜSİAD, TOBB vb.) kurumların desteğini almasının yanı sıra Büyük Ortadoğu Projesi olarak da bilinen, ABD’nin Ortadoğu’nun yeniden yapılandırılmasında Türkiye’ye verilen rolü koşulsuz yerine getirmek konusunda verdiği taahhütlerdir. Bu taahhütler, toplumda eşitsizlikleri, yoksullaşmayı, emek sömürüsünü, doğa talanını arttıracak politikaları yaşama geçirmesini içerir. Toplumun genel çıkarlarına aykırı olan ve yaratacağı sonuçlar son derece ağır olacak bu politikaların toplumsal tepkilere yol açmadan uygulanabilmesi, her siyasi iktidarın altından kalkabileceği bir “iş” değildir.

AKP bu “zor iş”i, iktidarının ilk yıllarında özellikle Avrupa Birliği müktesebatına uyum ve yaratılan tam üyelik beklentisi sayesinde yerine getirebildi. Örneğin esnek ve güvencesiz çalışma rejimini içeren 4857 sayılı İş Kanunu, sağlık ve sosyal güvenlik sisteminin piyasalaşması ve özelleştirilmesini içeren 5510 sayılı SSGSS gibi emekçilerin kazanımlarını ortadan kaldıran; devletin tamamen piyasanın ihtiyaçlarını karşılayacak biçimde yeniden yapılandırılmasını sağlayan düzenlemeler önemli bir tepkiyle karşılaşmadan çıkarılabildi. Bu dönemde aynı zamanda Kürt sorununda da adı konmamış zımni bir uzlaşma hali -çatışmasızlık- sağlanabildi.

Ancak 2008 kriziyle birlikte uygulanan ekonomik programın yarattığı sosyal yıkım, AKP’nin toplumu ikna etmekte kullandığı ideolojik araçları etkisiz hale getirmeye başladı. Bunun üzerine 2009’da itibaren KCK operasyonlarıyla zımni uzlaşmaya son verilirken, TEKEL direnişinden başlayarak toplumsal hareketlere karşı da müdahaleler sertleşti. Gezi direnişinin çocuk ve genç yaşlarda 8 gencin ölümüne de neden olacak bir şiddet kullanılarak dağıtılması, AKP’nin uyguladığı yıkım politikalarına rağmen toplumsal desteği sürdürme meziyetini kaybetmeye başladığının göstergesiydi. Bu dönemde başlayan çözüm süreciyle AKP, kaybetmeye başladığı ideolojik üstünlüğü ve bunu bağlı olarak toplumsal desteği yeniden sağlamayı amaçlamıştı. Fakat HDP’nin 2014 Cumhurbaşkanlığı seçimlerinde ve 7 Haziran 2015 genel seçimlerinde Kürt halkının talepleriyle sosyal yıkımın ağırlığı altında ezilen yoksul emekçi kesimlerin sorunlarını ve mücadelesini bir araya getirmesi AKP’nin bu amacını boşa çıkardı ve 7 Haziran’ın ardından AKP, çözüm masasını da dağıtarak, iktidarını korumak için tamamen baskı aygıtlarına sarıldı.

15 Temmuz darbe girişimi gerekçesiyle ilan edilen OHAL ve 2017 Anayasa referandumuyla birlikte AKP, artık tümden yitirdiği toplumsal desteği hukukun, demokrasinin, insan haklarının işlevini kaybettiği otokratik bir rejimi inşa ederek sürdürme yolunu seçti. Türkiye’de otoriterleşmenin boyutları uluslararası birçok araştırmayla da ortaya konmakta. Örneğin Uluslararası Sendikalar Konfederasyonu (ITUC)’un Küresel Haklar Endeksi’ne göre Türkiye 2016’dan bu yana sendikal hak ve özgürlükler bakımından dünyanın en kötü 10 ülkesi arasında yer alıyor. Geçtiğimiz günlerde açıklanan World Justice Project’in (WJP) 2026 Hukukun Üstünlüğü Endeksi’ne göre Hukukun Üstünlüğü Endeksi’nde Türkiye, 143 ülke arasında 117.; yolsuzluk endeksinde 80. sıradadır ki son fon vurgunu sonrasında sıralamada çok daha geriye düşmesini bekleyebiliriz.

AKP iktidarında 24 yılı geride bırakırken ülkenin ahvalini şöyle özetlemek mümkün: Demokrasi, adalet, özgürlükler konusunda dünyada en geri sıralarda; gelir eşitsizliği, enflasyon, dış borç, cari açık, yolsuzluk, yoksulluk, genç işsizliği, iş cinayetleri, doğa talanı ve kadın cinayetlerinde ise ilk sıralarda yer alan bir Türkiye!

Sosyal yıkım arttıkça toplumsal desteğini daha fazla kaybeden iktidarların toplum üzerindeki baskıyı ve şiddeti arttırması kaçınılmaz oluyor. Kısır döngü halini alan bu durumu sonsuza kadar sürdürmek mümkün değil elbette. Ancak toplumsal meşruiyetini yitirmiş ve baskı yoluyla varlığını sürdürmeye çabalayan iktidarlar, kendileriyle birlikte devlet kurumlarının meşruiyetini kaybetmesini ve toplumda ahlaki çöküşün de yolunu açıyor. Etkisi uzun yıllar sürecek bir toplumsal yozlaşmanın önlenebilmesi için bu döngünün bir an önce sona erdirilmesi gerekir. Tarihsel süreçte de görüldüğü üzere “tek parti, tek adam”a dayalı otokratik rejimlere iç ve dış vesayet kurumları tarafından müdahale edilmesi sorunu ortadan kaldırmadığı gibi kronikleştiriyor. Toplumsal meşruiyete sahip, demokratik bir rejimin tesis edilebilmesi ise ancak tüm toplumu aktif özne haline getirme perspektifiyle hareket eden örgütlü bir mücadeleyle mümkün!


30 Ekim 2026 Cuma

Barış bu bütçenin neresinde?

                                31 Ekim 2027

İktidar çevrelerinin “Terörsüz Türkiye”, demokratik kamuoyunun ise “Barış ve Demokratik Toplum” olarak adlandırdığı sürecin başlamasıyla birlikte, toplumsal barış umudu yeniden yeşerdi. On yıllardır süren savaşın insani bedeli hiçbir şeyle ölçülemez elbette; barışla umutlanmanın en önemli nedeni de gençlerin ölmeyecek, evlere ateş düşmeyecek olmasıdır. Birlikte yaşayan halklar arasında çatışmanın son bulmasıyla beraber başta Kürt halkı olmak üzere ayrımcılığa uğrayan kesimlerin artık eşit yurttaş olarak görüldükleri bir demokrasinin önünün açılacağı beklentisini de göz ardı etmek mümkün değildir kuşkusuz. Bunların yanı sıra barış beklentisinin yarattığı bir umut daha vardı ki o da 40 yılı aşkın süredir devam eden savaşın toplum tarafından ödenen mali bedelinin toplumun ihtiyaçları için ayrılabilecek olmasıdır.  


Cumhurbaşkanı Erdoğan, geçtiğimiz 29 Temmuz’da gerçekleştirilen Kabine Toplantısı’nın ardından yaptığı açıklamada çatışma sürecinin bedelinin toplam 2,3 trilyon doları geçtiğini bunun yıllık karşılığının ise yaklaşık 50 milyar dolar olduğunu söylemişti. Kürt sorunun çözümü için atılan adımların başarıyla sonuçlanmasının ülke ekonomisine olumlu yansıyacağını dile getiren Erdoğan, "Kazanan 86 milyon ferdiyle tüm Türkiye olacaktır, millet olacaktır. İş adamı kadar emekçi kardeşlerimiz de, çiftçilerimiz kadar turizmcilerimiz de kazanacak. Türk kadar Kürt de, Arap da, Laz da, Çerkez de kazanacak." ifadelerini kullanmıştı.


Erdoğan’ın verdiği rakamların maddi büyüklüğünü daha iyi anlamak için şu karşılaştırmayı yapabiliriz: 2027 Yılı Merkezi Yönetim Bütçe Kanunu Teklifi’nde bütçeden yapılacak harcamaların toplamı 590 milyar dolar civarındadır yani çatışma sürecinin Türkiye halkına maliyeti olan 2,3 trilyon dolar, 2027 bütçesinin yaklaşık 4 katına karşılık gelmektedir. Bunun bir yıla tekabül eden miktarı olan 50 milyar dolar ise Kanun Teklifi’nde eğitime ayrılan miktarın üzerindedir. 


Devletin tek ve tam yetkili makamının, savaşın maliyetini rakam olarak da ifade eden ve barış sürecinden tüm toplumun kazanacağını belirten açıklamasının hemen 2-2,5 ay sonrasında hazırlanan bir bütçeden ne beklenir? 


Bu açıklamanın ardından beklenen, savunma, silahlanma ve güvenlik harcamalarının düşürülmesi, buna karşın açlık ve yoksullukla cebelleşen toplumun geniş kesimlerinin ihtiyaçlarını karşılayacak, gelir ve servet eşitsiziliğini bir nebze olsun azaltacak düzenlemelerin (vergi adaletinin sağlanması ve sosyal harcamaların arttırılması gibi) yapılması olacaktır elbette.  


Oysa iktidar, çözüm sürecinin başarıyla sonuçlanması için somut hiç bir adım atmadığı gibi TBMM’ye sunulan 2027 Yılı Merkezi Yönetim Bütçe Kanunu Teklifi’ni de -bırakın barışı ve halkın bundan kazanım sağlamasını- tam bir “savaş ekonomisi” yaklaşımıyla hazırlamış. Bu bağlamda 2 trilyon 206 milyar lirası savunma harcamaları, 1 trilyon 248 milyar lirası ise iç güvenlik harcamaları için olmak üzere savunma ve güvenliğe ayrılması öngörülen kaynak toplam olarak 3 trilyon 454 milyar liraya (yaklaşık 70 milyar dolar) ulaşıyor. Buna göre 2027 için bütçeden savunma ve güvenliğe ayrılacak pay 2026’ya göre yüzde 60’dan fazla arttırılıyor. Öte yandan Cumhurbaşkanı Yardımcısı Cevdet Yılmaz’ın bütçe sunumunda da belirttiği üzere Milli Savunma Bakanlığı bütçesine ilişkin ödeneklerde silah, mühimmat, silah sistemleri ve diğer savunma araçlarının alımlarında %229 artışa gidiliyor. 


Savunma, silahlanma ve güvenlik harcamalarında planlanan devasa artışa karşılık genel bütçe içinde eğitim için öngörülen artış 2026’ya göre yüzde 26,5 olurken, sağlıkta bu oran yüzde 33,4 olmuş. Bu artış oranlarıyla birlikte bütçe giderleri içinde silahlanma ve savunmanın payı yüzde 12,6’ya ulaşırken 86 milyonun sağlığı için ayrılan pay yüzde 7,8’de eğitim için ayrılan pay ise yüzde 11 civarında kalmış. 


Bütçe Kanun Teklifi’nin Genel Gerekçe kısmında iç güvenlik konusunda herhangi bir gerekçeye yer verilmezken savunma ve silahlanmaya ayrılan pay şöyle gerekçelendirilmiş: “Ülkemizin bulunduğu stratejik coğrafya ve çevresindeki güvenlik riskleri dikkate alınarak savunma kapasitemizin güçlendirilmesini sağlamak, savunma sanayii teknolojilerinin sivil alandaki uygulamalar ile etkileşiminin artırılmasını ve teknoloji yoğun sivil alımlarda yerli ve milli savunma sanayiinin yeteneklerinden yararlanılmasını teşvik etmek, yerlilik oranının yükseltilmesini ve katma değerli ihracatın desteklenmesini sağlamak,”


Türkiye’nin kuzeyinde (Rusya- Ukrayna), doğu ve güneydoğusunda (ABD, İsrail-İran) ve ayrıca Ortadoğu’da süregelen savaşlarla çevrili bir coğrafyada bulunduğu yadsınamaz elbette. Ancak böyle bir coğrafyada NATO’nun ileri karakolu olmaya soyunmak; Mekke Anlaşması’yla körfezde kendisiyle doğrudan ilgili olmayan ve akibeti belirsiz bir savaşa taraf olma riskine girmek; Ortadoğu’da barıştan uzak politikalar izlemek ve silah sanayini ekonominin dinamosu haline getirmeye çalışmak, siyasi iktidarın tercihidir. Bu tercih, “savaş ekonomisi” uygulamayı kaçınılmaz hale getirir. Kaldı ki iktidar temsilcilerinin her fırsatta vurguladığı gibi Türkiye halklarını umutlandıran sürecin başarısı Ortadoğu’daki gelişmelerle doğrudan ilişkilidir. Dolayısıyla Ortadoğu’da barış politikalarından kaçınmak, içerde de barışı zora sokacaktır. Zira bütçede -gerekçe de belirtilmeden- iç güvenlik için ayrılan payın büyüklüğü, toplumsal barışın tesisi konusunda umutları azalttığı gibi her alandaki toplumsal mücadelelere yönelik baskıların artacağını da düşündürmektedir.


2027 Bütçe Kanun Teklifi’nden anlaşılan, geçtiğimiz 40 yılı aşkın sürede olduğu gibi savunma ve güvenlik adı altında savaş politikalarının maliyeti, yüksek vergilerle, düşük sosyal harcama ve düşük ücretlerle halka ödetilmeye devam edecektir. Buna son vermenin yolu ise demokrasi ve barışı ısrarla savunarak, mücadele etmekten geçmektedir. 




  


23 Ekim 2026 Cuma

Fransa’da yakılan kıvılcım aleve dönüşür mü?

                            24 Ekim 2026

Fransa’da liselilerin başlattığı, üniversite öğrencilerinin, öğretmenlerin, velilerin, göçmenlerin, sol örgütlerin, işçi sendikalarının da katıldığı ve diğer Avrupa ülkelerine de yayılan sokak eylemlerini birbiriyle bağlantılı iki noktadan ele almak gerekiyor: Bunlardan birincisi liselerdeki olumsuz koşulların düzeltilmesi talebiyle başlayan eylemlerin kitleselleşerek yayılmasının ardında yatan nedenler. Diğeri ise hükümetle birlikte “aşırı” olarak tanımlanan ırkçı/faşist sağın, bir ayını dolduran eylemler sırasında yaşanan kimi yağma olaylarını eylemleri marjinalleştirmek için öne çıkarması ve eylemcilere uygulanan şiddetin iç yüzü.


Liseliler eyleme, -ısınma ve temizlik başta olmak üzere- okulların fiziki sorunlarının yanı sıra öğretmen yetersizliği yüzünden derslerin boş geçmesi, sınav sisteminden kaynaklanan eşitsizlikler ile öğrencilerin yeterli ve sağlıklı beslenme olanağından yoksun olması vb sorunların çözülmesi talebiyle başladı. Üniversite öğrencileri, daha çok gelecek kaygısı; öğretmenler, ücretlerin düşük olması ve iş yükünün fazla olması; öğrenci velileri, çocuklarının taleplerine omuz vermenin yanı sıra hayat pahalılığı gibi nedenlerle eylemlere fiilen katılıyor ya da destekliyor. Sendikalar da yine öğrencilerin taleplerine destek verirken diğer yandan işsizlik, güvencesizlik, yoksullaşma gibi sorunları bu eylemlerde gündeme getiriyorlar. Toplumun en yoksul, en dışlanmış kesimi olan  göçmenler ise işsizliğin, yoksulluğun yanı sıra Avrupa genelinde yükselen ırkçılığın yarattığı ötekileştirmeye karşı seslerini duyurmak için sokak eylemlerinde yerlerini alıyor.


Lise öğrencileri eylemler öncesinde taleplerini okul yönetimlerine ilettiklerinde aldıkları yanıt, -Türkiye’den de çok iyi bildiğimiz gibi- eğitime ayrılan kaynakların yetersizliği nedeniyle, taleplerinin karşılanamayacağı olmuştu. Eylemlere katılan diğer kesimlerin gündeme getirdiği sorunlar ve talepleri de genellikle liselilerinki gibi ekonomiyle bağlantılı konular. 


Okulların durumu, gençlerin gelecek umudunu kaybetmesi, esnek ve güvencesiz çalışma rejimi, işsizlik, düşük ücretler, enflasyon karşısında eriyen alım gücü, vergi adaletsizliği vb sorunlar diğer birçok ülke gibi Fransa’da da yıllardır uyulanan neoliberal politikaların bir sonucu. Irkçı/faşist sağın yükselmesinin önünü açan yabancı düşmanlığı da yine neoliberal politikaların yarattığı sorunlara çözüm üretemeyen siyasetin, göçmenleri “günah keçisi” olarak göstermesinden kaynaklanıyor. 

Sermayenin çıkarlarını temsil eden Macron hükümeti bu politikalardan taviz vermek istemediği için öğrencilerin, gençlerin, emekçilerin, göçmenlerin taleplerini karşılamak yerine, bu talepleri dile getirmek isteyenleri en sert biçimde bastırma yoluna gidiyor.  


Farklı toplum kesimlerinin içinde yer aldığı eylemcilerin gündeme getirdiği sorun ve talepler doğrudan ve dolaylı olarak ekonomi politikalarıyla ilgili olduğu gibi hükümetin soykırımcı Netanyahu’ya verdiği desteğin ve ırkçı/faşist sağın giderek yükselmesinin protesto edilmesini de içeriyor.


Eylemlerin gerekçesi olan meseleler sadece Fransa’ya özgü değil. Bu nedenle eylemler hızla Belçika, İtalya, İspanya, Yunanistan, Arnavutluk, Polonya gibi Avrupa ülkelerine de yayıldı. Amerika, Afrika ve Asya’nın kimi ülkelerinde de benzer sorunlar ve taleplerle eylemler gerçekleştiriliyor. Eylem haberi gelmeyen ülkelerde benzer sorunların olmadığını söylemekse mümkün değil. Bu ülkelerde halkların tepkisinin henüz sokağa yansımamış olmasını devletlerin baskı ve şiddet politikalarının çok daha güçlü olmasına bağlamak sanırım yanlış olmaz. 


Ancak bundan da eylem yapılan ülkelerde şiddetin olmadığı anlamını çıkarmamak gerekiyor. Zira Fransa başta olmak üzere hemen tüm ülkelerde eylemcilere yönelik devlet şiddeti insan haklarını ihlal edecek boyutlara varıyor. Örneğin Fransa’da onlarca genç, polisin kullandığı yasaklı patlayıcılarla yaralandı, binlercesi şiddet kullanılarak gözaltına alındı. Çeşitli bölgelerde sokağa çıkma yasakları ilan edildi. Macron yaptığı açıklamalarda, şiddetin ve baskının daha da arttırılacağı mesajı verdi. Öte yandan sivil polisler ve ırkçı/faşist grupların provakasyonuyla, eylemlerin yağmaya dönüştüğü algısı yaratılarak eylemler marjinalize edilmeye çalışılıyor. Benzer bir durumun önümüzdeki günlerde eylem haberlerinin geldiği diğer ülkelerde de yaşanacağını şimdiden öngörmek mümkün. 


Neoliberalizm, bundan yaklaşık 50 yıl önce yine baskıyla, şiddetle, darbelerle toplumlara kabul ettirilmeye çalışılmış, işçi ve gençlik hareketleri başta olmak üzere, toplumsal mücadeleler bir daha ayağa kalkamayacak biçimde çökertilmek istenmişti. Aradan geçen yarım asırda neoliberalizmin yarattığı sosyal yıkım öylesine büyüdü ki tüm baskıya ve şiddete rağmen toplumun geniş kesimleri tepkilerini ortaya koymak için çabalıyorlar. Bunu kırmak için ise siyasi iktidarlar devletin baskı aygıtlarının yanı sıra ırkçı/faşist milisleri de sahaya sürmüş durumda.


Fransa’da geçtiğimiz hafta sonu bir milyona yakın katılımın olduğu eylemin ardından, tüm baskı, şiddet ve provakasyonlara rağmen, önümüzdeki hafta sonu için de eylem çağrısı yapılıyor. Ayrıca sendikalar 5 Kasım için genel grev çağrısında bulunuyor. Almanya’da da gençler, artan enflasyon, barınma krizi, eğitim, sağlık ve sosyal hizmet alanlarındaki kısıtlamalara karşı 31 Ekim’de birçok kentte eylemler düzenliyor. Diğer ülkelerde de tüm baskıların gölgesinde gençler, emekçiler, göçmenler neoliberal ve faşist saldırganlığa teslim olmadan, mücadeleyi büyüterek sürdürmekte kararlı.


Fransa’da yakılan neoliberalizme ve faşizme karşı mücadele kıvılcımının aleve dönüşmesi için genel grev çağrısı çok kıymetli ancak genel grev başta olmak üzere tüm eylemlerin enternasyonel bir forma kavuşması yani küresel boyutta ortaklaşması gerekiyor. Tarihin bize gösterdiği odur ki doğayı, emeği, insanlığı öğüten çarkları durdurulmadan kapitalizmin yıkımına engel olunamıyor! 


 




 


 








16 Ekim 2026 Cuma

Seçim çare mi?

                                   17 Ekim 2026

Otoriterlik derinleşip, kök saldıkça yoksulluk, yoksunluk, yolsuzluk, hırsızlık velhasıl ekonomik ve sosyal yıkım artıyor. Ana muhalefet partisi başta olmak üzere liberal demokrasiye -sorgulamadan- sadakat gösteren partilerin bu yıkım karşısında çare arayan, tepkilerini sokağa taşımaya çalışan halka yanıtları ise “seçim sandığını göstermekten” öteye geçmiyor. Örneğin Yeni Parti lideri Özgür Özel, geçtiğimiz hafta Kırklareli’de seçimlerde kararlılıkla mücadele edeceklerini vurguluyor ve “Vazgeçmeyeceğiz! O sandığa varacağız, bu seçimi alacağız!” sözleriyle halka sesleniyor. İYİ Parti, Zafer Partisi ve benzerlerinin söylemleri de bundan farksız.

Hal böyle olunca, muhalefetin bel bağladığı seçimlerin içinde bulunduğumuz koşullarda halkın sorunlarına çare olup olamayacağı sorusuna bir yanıt aramak gerekiyor.

Seçim, -Türkiye Cumhuriyeti’nin de anayasası ile tercihini ortaya koyduğu- parlamenter sisteme dayanan liberal demokrasinin temelini oluşturur. Buna göre halk belirli dönemlerde sandık başına gider, oyunu kullanarak kendisini kimin yöneteceğini seçer ve böylece “demokrasi” tecelli etmiş olur. Burjuva sınıfının egemenliğini esas alan kapitalizmin içinde siyasi ve ekonomik bir düşünce akımı olan liberalizmin parlamenter sistem ve seçimlerden beklentisi sadece “demokrasinin tecelli etmesi” değildir elbette. Daha öncelikli olan, “yönetimin halk iradesiyle belirlendiği” algısı yaratarak, toplumsal eşitsizlikleri örtbas etmek, ekonomik ve siyasi hegemonyayı görünmez kılmak ve böylece sisteme meşruiyet kazandırmaktır!

Ancak şeklen de olsa demokrasinin tecelli edebilmesi ve sistemin meşruiyet sağlayabilmesi için seçimlerin belirli koşullar içinde yapılması gerekir. Bu koşulların başında, liberal demokrasinin olmazsa olmaz ilkelerinden olan “yasama-yürütme-yargı erklerinin (güçlerinin) ayrılığı” ilkesine uyulması gelir. Zira erkler, yürütmenin yani siyasi iktidarın tek elinde toplanmışsa seçimin gerçekleşme koşullarını belirleyen yasaların yapıldığı yasama organı (parlamento) ve seçimin yasalara uygunluğunu sağlayacak ve denetleyecek olan yargı mekanizması bağımsız olmayacak dolayısıyla seçim anlamsız hale gelecektir. Öte yandan toplum kesimlerinin siyasete katılma hakkını ne ölçüde kullanabildikleri de demokrasinin ve sistemin toplum nezdinde meşruiyetinin düzeyini belirleyecektir.

Peki seçimlerin liberal demokrasinin temel ilkeleri çerçevesinde gerçekleşmesi halkın iradesinin tam anlamıyla sandığa yansıması için yeterli midir?

Liberal demokrasi yaşam hakkı, eşit yurttaşlık hakkı, düşünce ve ifade özgürlüğü, adil yargılanma hakkı, din ve vicdan özgürlüğü gibi temel insan hakları olarak da bilinen hakları (I. nesil haklar) içerir. Ancak bu haklar toplumun tüm kesimlerine eşit olarak tanınmaz. Egemen sınıf ve onu temsil eden siyasi yapılar varlıklarına tehdit olarak gördükleri kesimleri hakimiyetleri altında bulundurmak ister ve onlar için -çoğu zaman yasalarda olmayan- ayrı(mcı) bir hukuk sistemi uygular. Yaşamın her alanına doğrudan ya da dolaylı olarak yansıyan ve sosyal sınıf, etnik kimlik, inanç, cinsiyet gibi nedenlere dayanan ayrımcılık/dışlama, “politik ayrımcılığı/dışlamayı” da beraberinde getirir.

200 yılı aşkın bir süre öncesine dayanan toplumsal mücadeleler, kapitalizm ve liberalizme içkin olan hegemonyaya ve bunun beraberinde getirdiği temel insan haklarının kullanımına ilişkin ayrımcılığa karşı ortaya çıkmıştır. Kimi zaman sınıf ayrımcılığı, kimi zaman etnik, inanç ya da cinsiyet ayrımcılığı daha öne çıkmış ve etkisi inişli çıkışlı olmuşsa da toplumsal mücadeleler birçok alanda kesintisiz sürmüştür. Toplumsal mücadelelerin, sistemi tamamen reddeden devrimci bir nitelik taşıdığı gibi sistem içinde kalan reformist bir formda kaldığı da olmuştur. Niteliği ne olursa olsun mücadelelerin yükseldiği dönemlerde temel haklar gelişerek daha geniş kesimlerce kullanılırken, mücadelelerin zayıfladığı dönemlerde ayrımcılık/dışlanma artmıştır.

Egemen güçlerin tehdit olarak gördüğü kesimler, siyasi faaliyetleri yasaklanarak, siyasetçileri tutuklanarak ve benzeri yollarla fiilen seçim dışı bırakılabildikleri gibi örgütlenme, haber alma (basın özgürlüğü) ve bilimsel bilgiye ulaşma (akademik özgürlükler) haklarından yoksun bırakılarak da politik dışlanmaya maruz kalmışlardır.

Tüm yetkilerin tek elde toplandığı AKP/saray rejimi, seçimleri dışlamak bir yana sürekli gündemde tutarken, diğer yandan liberal demokrasinin sınırlılıkları içinde de olsa adil bir seçim için gereken asgari koşulları bile -gizleme, saklama ihtiyacı duymadan- ortadan kaldırmaktadır. Örneğin yargı gücünü tekelinde bulunduran Adalet Bakanı, 2028’de Cumhurbaşkanı Erdoğan’ı tekrar seçmek için seçim düzenleneceğini söyleyebilmektedir. Öte yandan onlarca il ve ilçede milyonlarca yurttaşın iradesi yok sayılarak belediyeler kayyumlarla yönetilmektedir. Butlan kararıyla bir zamanlar ana muhalefet konumundaki CHP’nin yönetimine el konulmuştur. Muhalif birçok siyasetçi tutsaktır. Öte yandan televizyonlar ve internet üzerinden yayın yapan haber kanalları kapatılmakta, gazeteciler tutuklanmaktadır. Akademik özerklik tamamen ortadan kaldırılmış, üniversiteler saray rejiminin kışlaları haline getirilmiştir. İktidarın arka bahçesi olmayı kabul etmeyen siyasi yapılar, sendikalar, meslek odaları, barolar vb. baskı altında faaliyetlerini yürütmeye çalışmaktadır.

Bu koşullarda halen seçimi çözüm yolu olarak işaret etmenin AKP/saray rejimini desteklemekten başka bir anlamı yoktur! Muhalefet eğer, halkın içinde bulunduğu ekonomik ve sosyal yıkıma karşı çözüm olmak istiyorsa bu yıkıma neden olan sistemin araçlarından medet ummak yerine alternatif politikalar ortaya koymalı ve toplumsal mücadelenin güçlenmesi için çaba harcamalıdır!


9 Ekim 2026 Cuma

İradesine el konan sadece İzmirliler mi?

                                      10 Ekim 2026

Otoriter rejimler en küçük idari birimi bile egemenlikleri altına almak ister. Bunun için yasama organı başta olmak üzere merkezi idarenin tüm birimlerini kendilerine bağlarken, halkın yerel düzeyde kendi yönetim mekanizmalarını kurmalarına da olanak vermez. Otokrasilerin yerel yönetimleri ele geçirmek istemesinin nedenlerinden biri yerel düzeyde kendilerine karşı oluşabilecek muhalif hareketleri engelleyerek rejimin bekasını koruma güdüsü iken diğer önemli neden, yerelin ekonomik kaynaklarına el koyarak yönetmektir.

Merkezi düzeyde olduğu kadar yerelde de yönetime el konulması; halkın, toplumun -ya da sık kullanılan ifadeyle milletin- egemenliğini/iradesini ortadan kaldırır ve otokrasiyi yöneten küçük bir zümrenin eline verir. Bunun örneklerini darbe dönemlerinde görebiliriz; darbe rejimleri, merkezi yasama organı olan ve halkın seçtiği vekillerin oluşturduğu meclisi feshederken yine halkın seçtiği belediye başkanlarını da görevden alır, yerlerine kendi memurlarını atar. (Benzer bir durumun başka ülke topraklarını işgal eden sömürgeci/emperyalist devletler için de geçerli olduğu söylenebilir.)

Darbelerle kurulan otokratik rejimlerde yönetime (millet iradesine) el koyma edimi genellikle geçicidir. Egemen sınıfın çıkarlarına (kapitalizmde sermaye birikiminin sağlanması için gerekli koşullara) uygun bir düzenin kurulmasının ardından yönetim -şeklen de olsa- yeniden millet iradesine bırakılır. Oysa parlamenter sistem içinden “milletin iradesine dayanarak” iktidara gelen bir yapının siyasal sistemdeki açıklara ve çelişkilere dayanarak inşa ettiği bir otokratik rejim, -en azından- otokrasiyi inşa edenlerin zihninde kalıcıdır ve rejimin sürekliliği en önemli -hatta yegane- hedef haline gelir.

AKP, 12 Eylül darbe rejiminin düzenlediği anti-demokratik yasal ve siyasal sistemde halkın önemli bir kesiminin oyunu alarak iktidara gelmiş bir partidir. Ancak 2009 yerel seçimlerinde -birinci parti olmakla beraber- özellikle Kürt illerinde oy oranı düşen AKP’nin  (DTP bu seçimde Diyarbakır ve 6 ilde belediye başkanlığını almıştır.) ilk icraatı, Kürt siyasi hareketine yönelik olan KCK operasyonlarına başlamak olmuştur.

2008 krizi sonrasında, AKP’nin iktidara geldiği 2002’den itibaren uyguladığı neoliberal politikaların sosyal sonuçlarının hissedilmesiyle toplumsal hareketlikte de artış görülür. 2009 sonunda başlayan TEKEL direnişi ve 2013 Haziran’ında gerçekleşen Gezi direnişi, bu dönemde en ses getiren toplumsal hareketlerdir. 2010 referandumuyla yargı bağımsızlığının önemli ölçüde ortadan kalkması, Kürt illerinde uygulanan baskı hukukunun ülkenin geri kalanında da uygulanabilmesinin önünü açmıştır. Bu hukuka dayanarak hükümet, son derece barışcı bir eylem olmasına karşın Gezi direnişini, sekiz çocuk ve gencin yaşamını kaybetmesine de yol açan bir şiddetle bastırmıştır.

2014 yerel seçimlerinde AKP, oy oranını bir miktar artırsa da BDP’nin Diyarbakır ve Van’ın yanı sıra 8 ilde belediye başkanlıklarını almasıyla, Kürt illerindeki varlığını önemli ölçüde kaybetmiştir. 7 Haziran 2015 genel seçimlerinde ise halkın büyük kısmı AKP’yi artık tek başına iktidarda görmek istemediğini oylarıyla beyan etmiş; Kürt illerinin birçoğunda AKP ikinci ve hatta üçüncü sıraya gerilerken HDP yüzde 13’ün üzerinde oy alarak Meclis’te 3. parti konumuna gelmiştir. 7 Haziran sonrasında, 2013’te başlayan çözüm süreci sona erdirilirken, ülke genelinde gerilim ve kaosa neden olacak katliamlar gerçekleşmiştir. Suruç Katliamı’nda 33 genç yaşamını yitirirken; 10 Ekim’de Ankara Gar meydanında “barış” için bir araya gelenlere yönelik katliamda ise 2’si çocuk 103 kişi hayatını kaybetmiş, 20’si çocuk 500’e yakın kişi yaralanmıştır. Katliamların üzerinden 11 yıl geçmiş olmasına rağmen saldırılanın planlayıcıları, organizatörleri ve katliama zemin hazırlayan ihmaller açığa çıkarıl(a)mamıştır. 7 Haziran sonrasında yaratılan şiddet ortamı, Kürt illerinde milyonlarca kişiyi etkileyen hak ihlalleri (aylar süren sokağa çıkma yasakları vb.) ve yüzlerce kişinin yaşamını yitirdiği çatışmalarla sürmüş; bu koşullarda gidilen 1 Kasım 2015 seçimlerinde AKP yeniden tek başına iktidarı ele geçirmiştir.

15 Temmuz darbe girişimi, giderek yükselen otoriterleşmeye kılıf olurken, ilan edilen OHAL’e dayanılarak çıkarılan KHK’larla dokunulmazlıklar kaldırılarak Kürt siyasetçiler tutuklanmış, BDP/HDP’li belediyelere kayyum atanmıştır. Millet iradesini temsil eden yasama organı olan TBMM’nin tamamen işlevsiz bırakıldığı OHAL koşullarında yapılan referandumla, otokrasi kalıcı hale gelmiş ve AKP/saray rejiminin inşa süreci tamamlanmıştır.

Otokrasinin tüm kurum ve kurallarıyla yerleştiği inşa sürecinin ardından daha önce Kürtlere reva görülen olan hak ihlalleri, rejimin ardında saf tutmayan her kesim için geçerli hale gelmiştir. Önce CHP’li belediyeler ardından da doğrudan CHP hedef alınmış ve butlan kararı üzerine Yeni Parti’nin kuruluşuna giden süreç yaşanmıştır. İstanbul başta olmak üzere CHP’li -sonrasında Yeni Parti’li- belediye başkanlarının önemli bir kısmı tutuklanırken, bir kısmı da AKP’ye transfer olmak karşılığında koltuklarını korumaktadır. Bunun son örneği İzmir B.B.Başkanı Cemil Tugay’dır.

Tugay’ın ve benzer biçimde AKP’ye geçen belediye başkanları ile AKP’nin atadığı kayyumlar tarafından yönetilen kentlerde yaşayan halkın iradesinin gasp edilmesine ne kadar tepki gösterilse azdır! Ancak bu tepkiler ortaya konurken, “Ateş düştüğü yeri yakar!” anlayışından kurtularak yukarıda özetlenmeye çalışılan otoriterleşme süreci ile seçilmiş vekilleri cezaevinde olan, -Mardin ve Van başta olmak üzere- halen kayyumlarca yönetilen il ve ilçelerde yaşayan Kürt halkının iradesine yıllardır el konulmuş olduğunu da unutmamak gerekir. Bu, sadece geçmişteki duyarsızlığı anımsamak için değil, toplumsal barışın sağlandığı, demokratik bir ülkede yaşama umudunun gerçekleşebilmesi için de elzemdir!


2 Ekim 2026 Cuma

Fon vurgunu kimi vurdu?

                                3 Ekim 2026

Türkiye’de gündem öyle hızlı değişiyor ki birgün “aldığı aylıkla geçinemediği için Anayasa Mahkemesi önündeki eylemde intihar eden emekli” haberi gündem olurken ertesi gün “Cumhuriyet tarihinin en büyük vurgunu” haberi öne çıkıyor. Toplum olarak bir sarkaç gibi intihara sürükleyen yoksulluğun, yoksunluğun en uç noktasıyla, çeşitli alanlarda gerçekleşen vurgunlarla edinilen servetlerin, zenginliklerin en uç noktası arasında gidip geliyoruz. Bu gelgitler arasında ne emeklileri, emekçileri intihara sürükleyen geçim derdinin nedeni ne de vurgunların arkasında kimlerin olduğu, kimlerin bu vurgunlar sayesinde milyarlarca dolara konduğu sorularının yanıtını layıkıyla arayabiliyoruz. Velev ki tüm bunların yanıtını aramaya fırsat olsa(!) bu kez de “yasama-yürütme-yargının tek elde toplandığı, özgür basının ve akademinin susturulduğu, örgütlenme özgürlüğünün bulunmadığı, hak arama yollarının kapandığı bir rejimde, kimden neyin hesabının sorulabileceği”, ayrı bir soru/sorun olarak karşımızda duruyor.

Sarkacın iki ucundaki yoksulluk ve zenginlik, aralarında neden-sonuç ilişkisi bulunan iki olgudur aslında. Zenginleşme, yoksullaşmayı beraberinde getirir. Bir toplumda zenginlik, ortalama gelirin ve servetin ne kadar üzerinde olursa gelir ve servet eşitliği o ölçüde bozulur; yoksullaşma derinleşir ve  yaygınlaşır. Tüm sınıflı sistemler gibi kapitalizmde de gelir ve servet eşitliğinde bozulma egemen sınıfın (burjuvazinin) lehine gerçekleşmekle birlikte, eşitsizliğin ne ölçüde olacağı, o toplumdaki demokrasinin düzeyine bağlıdır. Zenginlik ve yoksullukla birlikte ortaya çıkan ekonomik ve sosyal eşitsizliklerin nedenlerinin sorgulanamadığı ve bir mücadele alanı haline getirilemediği toplumlarda, eşitsizliğin daha da artması kaçınılmazdır.

Kapitalizmde ekonomik ve sosyal eşitsizlerin nedeni, el koyarak ve sömürerek sermaye birikimi elde etmek üzerine kurulu bir sistem olmasındandır. El koymak ve sömürü birbirine içkindir. Kapitalist üretimde sermaye birikiminin temel kaynağı olan emek sömürüsü aynı zamanda emekçinin emeğine el konulması iken, el konulan bir toprak parçasında bulunan yeraltı ve yer üstü kaynaklar da sömürülerek birikim elde edilir. Birinde sömürülen, emek gücünün sahibi olan emekçiler diğerinde ise -emekçilerin de içinde yer aldığı- toplumun, insanlığın ve tüm canlılar aleminin yaşam alanı olan “doğa”dır.

Finans sistemi kabaca, tasarrufların üretim için gerçekleşecek yatırımlara dönüştürülmesi olarak tanımlanabilir. Finans sisteminin önemli araçlarından biri olan “fon” ise “paradan para kazanmak” amacıyla birçok kişinin birikimlerini bir araya getirmesinden oluşur. Yasalar tarafından düzenlenen, devlet tarafından yönetilen ve denetlenen kurumlarca (banka, borsa, banker vb.) gerçekleştirilen finans sistemi, el koyarak birikim elde etme yollarından biri olarak da kabul edilebilir. Zira “halka arz” adı altında yasalar ve devletin verdiği güvencelere de dayanarak elindeki küçük birikimleri büyütmek ya da paranın değer kaybından korunmak için fonlara katılmaya özendirilenler, önemli ölçüde fon yöneticileri ve büyük yatırımcıların insafına bırakılır.

Devletin finans sisteminde sağlayacağı güvence ise tamamen toplumsal güç ilişkilerine bağlıdır. Toplumun genel çıkarlarını korumaktan uzaklaşarak piyasanın güdümüne girmiş olan bir devlet, -yeterli toplumsal basınç da yoksa- küçük birikim sahibini koruyacak bir etki oluşturmayacağı gibi finans piyasası, devlet erkini kullananların da istismarına açık hale gelebilir. Bu arada özellikle emeğiyle geçinmeye çalışanların yaşamlarını sürdüremeye yetecek bir gelir elde edemediği ve yüksek enflasyon nedeniyle paranın sürekli değer kaybettiği koşullarda, elindeki üç-beş kuruşu, “paradan para kazanmak” hayaliyle fonlara yatıranlar çoğalır. Akabinde bu koşulları fırsata çeviren ekonomik ve siyasi güç sahiplerinin küçük birikimlere el koymasıyla zenginlerin zenginliği, yoksullarınsa yoksulluğu daha da artar.

“Cumhuriyet tarihinin en büyük vurgunu” olarak ifade edilen fon vurgununda bugüne kadar ortaya dökülenlere bakıldığında çıkan tablo şudur: İçerisinde siyasi iktidara yakın olan ve devlet erkini -doğrudan ya da dolaylı olarak- elinde bulunduranların da yer aldığı bir grup, oluşturdukları fonlar ile “paradan para kazanmak” hayali kuran yüzbinlerce kişinin birikimlerine el koymuştur. Maliye Bakanlığı başta olmak üzere BDDK, SPK gibi devletin yetkili kurumlarının üç maymunu oynadığı anlaşılan bu el koyma sürecinin sonrasında, sorumlu olarak kabul edilenlerden kimileri gözaltına alınıp tutuklansa da vurgunun özellikle siyasi ayağına ilişkin dişe dokunur bir adım atılmamıştır.

Erdoğan’ın ve diğer hükümet yetkililerinin yaptığı açıklamalardan anlaşılan, devletin bu büyük vurgunun gerçek sorumlularını ortaya çıkarıp, hesap sormak yerine mağdurların zararlarının -kısmen de olsa- devlet bütçesinden karşılanması yoluna gidileceğidir. Bu durum “paradan para kazanmak” için yola çıkıp tüm birikimlerini kaybedenleri memnun edebilir belki. Ancak fon vurgunundan elde ettikleri milyarları yurtdışına kaçırarak servetlerine servet ekleyenler vurgunun keyfini sürerken, vurgunun bedeli devlet tarafından toplumsallaştırılacak; yani devasa soygunun bedeli tüm topluma ödetilecektir! Böylece sağlığa, eğitime, emeklilerin aylığına, kamu emekçilerinin ücretine kaynak ayır(a)mayan devlet; hazineyi, trilyonlarca lirayı bulan fon vurgununu tazmin etmek için kullanacaktır.

Sonuç olarak “fon vurgunu kimi vurdu?” sorusuna gelirsek, “paradan para kazanmak” isteyenlerin birikimlerine el koyan vurgunun, içine düşürüldükleri açlık ve yoksunlukla intihara sürüklenecek kadar çaresiz kalan emeklileri, asgari ücretlileri ve çiftçisiyle, esnafıyla, küçük üreticisiyle emeğiyle geçinen tüm toplum kesimlerini vurduğunu söyleyebiliriz. Bu bağlamda geçinemediği için intihar eden emekli ile fon vurgununda servetine servet katanların haberini birlikte okumak, aralarındaki ilişkiselliği değerlendirerek bu doğrultuda bir mücadele hattı oluşturmak gerekir!


25 Eylül 2026 Cuma

Toplum, sermaye ve devlet

                               26 Eylül 2026

Kapitalizmin temeli varsayılan liberal iktisadın “Bireysel çıkarlar, toplumsal çıkarı sağlar” miti ironiktir. İroniktir çünkü -sosyalizm ve komünizmde belki geçerli olabilecek- bu mitin uygulanma olasılığının en uzak olduğu sistem, kapitalizmdir. Zira -adından da anlaşılacağı gibi- kapitalizm, sermaye birikimi (kapital) üzerine kurulu bir düzendir. Sermaye birikiminin sağlanabilmesi içinse kârın, mümkün olabilen en yüksek düzeye çıkarılarak sermayenin merkezileşmesi gerekir. Bunun yolu da rekabetten, her türden mülke el koymaktan ve sömürüden geçer.

Varlığını rekabete, el koymaya ve sömürüye dayandıran bir sistemde; bırakın bireysel çıkarların (mevcut varlıkların ve toplumsal üretimle elde edilen artık değerin), toplumun genel çıkarı için kullanılmasını (paylaşılmasını), toplumun tüm yaşam kaynaklarına (toprak, hava, su, emek gücü vb.) -daha fazla kâr elde etmesi için- sermaye tarafından el konması amaçlanır.

Toplumun geniş kesimi -çok küçük bir kesimi oluşturan sermayedarların (burjuvazinin) kâr hırsı için- mülksüzleşmeye, emeğinin sömürülmesine, yoksullaşarak açlığa sürüklenmeye gönüllü olarak rıza göstermez elbette. İşte o zaman, sermayenin hedeflerine ulaşmasını ve sistemin devamını sağlamak amacıyla ideolojik ve zor/şiddet aygıtlarını kullanarak toplumda “rıza üretmeye çalışan devlet” devreye girer.

Kapitalizmde devletin rolü sadece “toplumsal rıza üretme aracı olmak”la sınırlı kalmaz. Kapitalizm kendi içsel çelişkileri nedeniyle krize girdiği dönemlerde “devletin geliri yeniden bölüştürme/dönüştürme işlevi” sürece dahil olur. Geçtiğimiz 50-55 yıldır olduğu gibi, krizin nedeni birikim sürecinin tıkanması olduğunda devlet; toplumun sahip olduğu kaynakların sermayeye aktarılmasına aracılık eder.

Öte yandan devlet, ulusal sermayenin ucuz enerji, ucuz hammadde, ucuz emek gücü ve yeni pazarlara ulaşarak diğer ulusların sermayedarları karşısında rekabet üstünlüğü elde etmesi için de sahip olduğu askeri gücü devreye sokarak savaşlara taraf olur.

İçinde bulunduğumuz dönemde devlet, sermaye birikim sürecinin devamlılığını sağlamak için yukarıda değindiğimiz -birbiriyle ilişkili- üç işlevi bir arada kullanmaktadır. 70’lerden bu yana neoliberalizmin etkisi altındaki sermaye birikim rejiminin yarattığı yıkım (ekonomik, ekolojik, sosyal ve insani) öylesine derin olmuştur ki devlet rıza üretme işlevini görürken zor/şiddet aygıtları (yasaklamalar, kolluk güçleri, mahkemeler, cezaevleri vb.) kullanılmadan ideolojik aygıtlar etkisini büyük ölçüde yitirmiştir. Bu bağlamda mevcut birikim rejiminin gereklerini yerine getirmek konusunda yetersiz kaldığı düşünüldüğünden, pek çok ülkede hukuk dışına çıkılarak devlet, otokratik bir yapıya büründürülmüştür.

Örneğin Türkiye’de neoliberal birikim rejimine entegre olmak için gerçekleştirilen 1980 darbesiyle mevcut anayasa ortadan kaldırılarak 1982’de yeni bir anayasa yapılmıştır. Ancak süreç içinde darbe anayasası da yetersiz kalmış; 1997, 2007 ve 2016’da biçimleri farklı olan darbe girişimlerinde bulunulmuş ve nihayet 15 Temmuz 2016’da gerçekleşen darbe girişimi bahane edilerek demokrasinin asgari koşulları da ortadan kaldırılmış, “otokratik bir rejim” inşa edilmiştir. Bu rejim, devletin sahip olduğu tüm zor aygıtlarını en şiddetli biçime kullanarak emeğinin karşılığını alamayan, iş cinayetlerinde ölmek istemeyen emekçilerin; ormanları yok edilen, toprağı, suyu zehirlenen köylülerin; etnik kimliği, cinsiyeti, cinsel yönelimi, dini inancı vb. nedenlerle ayrımcılığa uğrayanların; evine, arsasına, yaşam alanlarına el konanların isyanını en sert biçimde bastırarak zorla rıza üretme işlevini ifa etmektedir.

Devlet, birikimin sürekliliğini sağlamak için üstlendiği işlevlerden bir diğeri olan “geliri yeniden bölüştürme/dönüştürme işlevi”ni yerine getirirken ise vergi yükünü dolaylı vergilerle (ÖTV, KDV vb.) halkın sırtına yıkılmakta ve teşvik politikalarıyla halktan toplanan vergiler sermayeye aktarılmaktadır. Öte yandan kamu işletmeleri ve kamu arazileri özelleştirilmekte; eğitim, sağlık, sosyal güvenlik, ulaşım gibi temel kamu hizmetleri özelleştirilerek ya da piyasalaştırılarak sermaye için kâr alanı haline getirilmektedir. Ayrıca batan şirketlerin zararları ya da finans faaliyetlerindeki manipülasyonlarla (son fon vurgununda olduğu gibi) oluşan batıklar devlet tarafından üstlenilerek toplumun sırtına yüklenmektedir. Tüm bunlar yapılırken genel bütçe içinde sosyal harcamalar giderek azalmakta, kamusal sosyal güvence mekanizmaları tasfiye edilmektedir.

Kapitalizmde devletin bir diğer önemli işlevi, sahip olduğu “savaş erki”ni sermayenin ihtiyaçları doğrultusunda kullanmasıdır. “Sürekli savaş ekonomisi” olarak da tanımlanan kapitalizmde, silah sanayinin sermaye birikim sürecinin itici gücü olması ve krizlerinin derinleştiği dönemlerde dünya savaşlarının ya da bölgesel savaşların ortaya çıkması tesadüf değildir. Savaşları meşrulaştıran temel motivasyonsa, halklar arasında yaratılan düşmanlıklar ve köpürtülen milliyetçiliktir.

Türkiye’de bugün hakkını arayan, doğasını, kimliğini, yaşam alanlarını ve yaşam tarzını savunan herkese yönelen baskıları; yolların, köprülerin satışını; devletin denetiminde bat(ırıl)an fonları, batan şirket ve fonların zararının devlet vasıtasıyla topluma ödetilmesini ve benzer pek çok uygulamayı anlamak için devletin kapitalizmde üstlendiği role bakmak gerekir. Öte yandan siyasi iktidarın Ortadoğu ve Körfez’de yükselen savaş tamtamlarına eşlik etme hevesini de birikim sürecinin ihtiyaçlarından ve topluma, doğaya, insanlığa yıkımdan başka şey getirmemiş olan kapitalizmi sürdürme gayretinden ayrı düşünemeyiz!